لغت نامه چینی

در این مقاله می‌خواهم به‌صورت مختصر و مفید مطالبی در راستای توضیح لغت نامه چینی و اینکه اصلاً لغت نامه یعنی چه؟ و حتی بهترین لغت نامه‌ها را به شما معرفی کنیم، پس تا پایان مقاله با ما باید تا از همه چیز مطلع شوید.

آشنایی با لغت نامه چینی

لغت نامه یا فرهنگ لغات یا فرهنگ‌نامه کتابی است که در آن معانی واژه‌های یک، دو، یا چند زبان همراه با توضیحات مربوط به ریشه، تلفظ، یا اطلاعات دیگر مربوط به واژه‌ها به ترتیب حروف الفبای زبان چینی  یا زبان‌هایی معیّن گردآوری می‌شوند.

واژه‌نامه عموماً به فهرست واژه‌هایی که در انتهای کتاب‌ها می‌آیند گفته می‌شود و معادل واژهٔ “glossary” در زبان انگلیسی است. فرهنگ واژگان با دانشنامه تفاوت دارد. در یک واژه‌نامهٔ معمولاً، فقط به معنای واژه‌ها اکتفا می‌شود و اطلاعات دیگری (نظیر تاریخچه و ریشهٔ آن‌ها) داده نمی‌شود.

به‌علاوه، در واژه‌نامه‌ها فقط به واژه‌های عمومیِ یک‌زبان اشاره می‌شود و اسامی خاص (مانند اسامی مکان‌ها و اشخاص) کمتر نوشته می‌شود. با این حال، مرز دقیقی بین واژه‌نامه و دانشنامه نمی‌توان تعیین کرد و برخی کتاب‌ها به نوعی در هر دو طبقه جا می‌گیرند.

نخستین لغت نامه‌های چینی به فارسی

لغت نامه مکتب فارسی (هوی هوی گوآن یی یو؟) مجموعه لغت نامه‌های چینی به فارسی است که در دوران سلطنت دو سلسله یوآن ۴ و مینگ برای آموزش زبان فارسی در چین تدوین شده است و هنگام آموزش زبان چینی بسیار مفید است. نسخه‌های موجود این مجموعه محفوظ در کتابخانه‌های جهان از دو نوع سی بی گوآن (یونگ له) و هوی تونگ گو آن است.

نسخه‌های سی پی گوآن در دوران سلسله مینگ به تحریر درآمده‌اند. این نسخه‌ها شامل لغت نامه با ۱۰۱۰ واژه، ضمیمه لغت نامه و ۲۶ ارسال نامه‌اند. لغت نامه، بر اساس موضوع، به ۱۸ باب تقسیم‌بندی شده و در هر مدخل آن، اصل فارسی، برگردان فارسی به خط چینی و معنی به زبان چینی آمده است. ارسال نامه دارای متن چینی و ترجمه فارسی آن است.

لغت نامه چینی نسخه هوی تونگ گو

نسخه‌های هوی تونگ گو آن احتمالاً در دوران سلسله یوآن تدوین شده است. در این نسخه‌ها فقط لغت نامه با ۶۷۴ واژه درج‌شده است. لغت نامه، بر اساس موضوع، به ۱۷ باب تقسیم‌بندی شده و در هر مدخل آن، واژه چینی و معادل فارسی آن با خط چینی آمده است.

شناسائی اصل فارسی بعضی واژه‌ها چندان آسان نیست. ۳۷۱ واژه از ۶۷۴ واژه مندرج در این نسخه‌ها با واژه‌هایی که در نسخه‌های سی بی گوآن آمده‌اند مشترک است؛ بنابراین، هوی هوی گو آن یی یو مجموعه شامل ۱۳۱۳ واژه و ۲۶ ارسال نامه است.

هوی هوی گو آن بی یو تقریباً پانصد سال پیش، برای آموزش زبان فارسی در چین، تدوین شده و سندی بسیار مهم برای تحقیق در تاریخ زبان و زندگی اجتماعی مسلمانان چین با شواهد بسیار معتبر درباره روابط نزدیک چین و ایران به شمار می‌رود.

در قرن گذشته، تاسا کا کودو، مینوبا هوندا، دانشمندان ژاپنی و لئو بینگ بینگ ۱۲، دانشمند چینی، از زوایای گوناگون این سند را بررسی کرده‌اند و در کل دیکشنری برای آموزش محاوره زبان چینی بسیار مفید است و مثل یک مترجم زبان چینی همراه شماست. تحقیقات آنان توجه دانشمندان ایرانی را جلب کرده است.

تاریخچه اولین لغت‌نامه چینی–فارسی: هوی‌هوی‌گوآن یی‌یو

اولین پژوهشگر ایرانی که به این گنجینه ارزشمند توجه نشان داد، استاد ایرج افشار بود. او در سال ۱۳۴۱ برای نخستین بار در ایران از مجموعه «هوی‌هوی‌گوآن یی‌یو» و تحقیقات مین‌وی هوندا (Minoba Honda) ژاپنی درباره آن یاد کرد (افشار، ۱۳۴۱: ۷۸۳). افشار در سال ۱۳۷۲، در چاپ دوم کتاب خطایی‌نامه، بار دیگر این مجموعه را معرفی کرد و برای اولین بار عکس‌هایی از صفحات واژه‌نامه و نامه‌های نمونه را منتشر نمود (خطایی، ۱۳۷۲: ۲۲). پس از او، مظفر بختیار نیز در مقالات و کتاب‌های خود به این سند مهم اشاره کرده است.

زمینه تاریخی پیدایش اولین لغت‌نامه چینی–فارسی

برای درک اهمیت «هوی‌هوی‌گوآن یی‌یو» (دفتر واژگان اداره مسلمانان)، باید به زمینه تاریخی آن بازگردیم. آموزش زبان فارسی در چین با لشکرکشی‌های مغول در قرن سیزدهم میلادی و گسترش اسلام در این سرزمین پیوندی ناگسستنی دارد.

با فتح چین توسط مغولان و تأسیس سلسله یوآن (۱۲۷۱–۱۳۶۸ م)، شمار زیادی از ایرانیان و فارسی‌زبانان آسیای میانه به چین مهاجرت کردند یا به اجبار به آنجا منتقل شدند. مغولان برای اداره امپراتوری عظیم خود، به شدت به این مسلمانان تحصیل‌کرده و آشنا به امور دیوانی نیاز داشتند. بسیاری از آنان به مناصب عالی کشوری و لشکری رسیدند و در نتیجه، زبان فارسی در کنار چینی و مغولی، یکی از سه زبان رسمی دربار و ادارات یوآن شد.

امپراتوران یوآن برای تربیت مترجم و کاتب، مؤسسه‌ای به نام هوی‌هوی‌گوؤزی‌جیان (回回國子監) تأسیس کردند که در آن زبان فارسی، حسابداری و امور مالی (به خط اویغوری–فارسی) آموزش داده می‌شد. خروجی این مؤسسه، نسلی از مترجمان مسلط به فارسی و چینی بود که اسناد رسمی را بین این دو زبان ترجمه می‌کردند.

پس از سقوط یوآن و برپایی سلسله مینگ (۱۳۶۸–۱۶۴۴ م)، هرچند فارسی دیگر زبان رسمی نبود، اما همچنان به‌عنوان زبان دیپلماتیک آسیای میانه و غربی و زبان علمی–مذهبی مسلمانان چین جایگاه ویژه‌ای داشت. امپراتوران مینگ برای مکاتبه با تیموریان، صفویان و دولت‌های آسیای میانه ناچار از فارسی استفاده می‌کردند.

در سال ۱۴۰۷ میلادی (دوره امپراتور یونگ‌له)، مؤسسه جدیدی به نام سی‌یی‌گوآن (四夷館) تأسیس شد که وظیفه آموزش ده زبان خارجی و زبان‌های اقلیت‌های قومی را بر عهده داشت. در زیرمجموعه این مؤسسه، بخش ویژه‌ای به نام هوی‌هوی‌گوآن (回回館) مسئول آموزش زبان فارسی و ترجمه اسناد فارسی بود. مجموعه لغات «هوی‌هوی‌گوآن یی‌یو» دقیقاً توسط استادان ایرانی و چینی همین بخش تدوین شد و قدیمی‌ترین لغت‌نامه دو زبانه چینی–فارسی شناخته می‌شود.

علاوه بر سی‌یی‌گوآن که بیشتر به ترجمه اسناد رسمی می‌پرداخت، در وزارت تشریفات (لی‌بو) مؤسسه دیگری به نام هوی‌تونگ‌گوآن (會同館) وجود داشت که وظیفه پذیرایی از سفرا، مهمانان خارجی و انجام امور دیپلماتیک را بر عهده داشت و در آنجا نیز به زبان فارسی نیاز مبرم احساس می‌شد.

این اسناد نفیس که امروزه در کتابخانه ملی چین و چند مجموعه دیگر نگهداری می‌شوند، گواهی روشن بر عمق روابط فرهنگی، علمی و سیاسی ایران و چین در سده‌های میانی هستند.

نکات تکمیلی

این لغت‌نامه دقیقاً در سال ۱۴۰۵–۱۴۰۷ میلادی (دوره یونگ‌له) تکمیل شد و قدیمی‌ترین لغت‌نامه دو زبانه زندهٔ جهان است که هنوز باقی مانده.واژه‌نامه در اصل دو جلد بود:

• • جلد اول: واژگان چینی → فارسی (ب
  • جلد دوم: واژگان فارسی → چینی فقط جلد اول به دست ما رسیده و جلد دوم متأسفانه از بین رفته.

در این لغت‌نامه بیش از ۸۵۰ واژهٔ فارسیِ روزمره قرن پانزدهم ثبت شده که بسیاری از آن‌ها امروز در فارسی معیار منسوخ شده‌اند (مثل «اَستَر» به معنی الاغ، «پَیلَک» به معنی فیل کوچک و …).نام کامل نسخه خطی موجود: 回回館譯語 / 波斯語類 (هوی‌هوی‌گوآن یی‌یو – بوسه‌یو لِی) یعنی «واژگان ترجمه‌شده اداره مسلمانان – دستهٔ زبان پارسی».

این لغت‌نامه در سال ۱۹۵۸ توسط پروفسور ژاپنی یوشی‌ئو کوروساکی و مین‌وی هوندا در کتابخانه ملی پکن دوباره کشف شد. در سال ۱۳۸۷ خورشیدی، نسخهٔ کامل دیجیتال‌شده و فاکسیمیله آن توسط دانشگاه پکن و دانشگاه تهران به صورت مشترک منتشر شد. جالب‌ترین نکته: در این لغت‌نامه، کلمهٔ «شطرنج» به صورت 昔特蘭只 (xi tè lán zhī) ثبت شده که دقیقاً همان «شترنگ» فارسی قدیم است!

سوالات متداول